Anayasa Mahkemesi’nin Yüce Divan Sıfatıyla Yargılama Yetkisi
Yüce Divan, Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu’nun bazı üst düzey kamu görevlilerini
görevleriyle ilgili suçlardan dolayı ceza mahkemesi sıfatıyla yargıladığı özel bir yargılama yoludur.
1. Yüce Divanın Yeri: Anayasa Yargısı İçinde Özel Bir Ceza Yargılaması
Anayasa Mahkemesi, norm denetimi ve bireysel başvurunun yanında, bazı üst düzey kamu görevlileri
hakkında Yüce Divan sıfatıyla ceza yargılaması yapar. Bu yönüyle Yüce Divan,
Anayasa Mahkemesinin klasik norm denetimi görevinden farklı, ama Anayasal düzene sıkı sıkıya
bağlı bir ceza yargılamasıdır.
Yüce Divan yargılaması, Anayasa’da sayılan sınırlı sayıdaki kişinin görevleriyle ilgili
suçları bakımından öngörülmüş, tek dereceli ve olağanüstü bir yargılama yoludur.
2. Hukuki Dayanak ve Anayasal Çerçeve
Yüce Divan yargılamasının dayandığı başlıca Anayasa hükümleri şunlardır:
- m.105: Cumhurbaşkanının cezai sorumluluğu, TBMM soruşturması ve Yüce Divan süreci,
- m.106: Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar hakkında soruşturma ve Yüce Divan,
- m.148: Anayasa Mahkemesinin görev ve yetkileri; Yüce Divan ve bireysel başvuru,
- m.153: Anayasa Mahkemesi kararlarının kesinliği ve bağlayıcılığı.
Ayrıntılı usul ise 6216 sayılı Kanun ile Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü
hükümlerinde düzenlenir. Yargılama, esas itibarıyla Ceza Muhakemesi Kanunu ilkelerine uygun şekilde yürütülür.
3. Kimler Yüce Divanda Yargılanır?
Anayasa m.148 uyarınca Yüce Divan sıfatıyla yargılanabilecek kişiler özetle şunlardır:
- Cumhurbaşkanı,
- TBMM Başkanı,
- Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar,
- AYM, Yargıtay, Danıştay başkan ve üyeleri,
- Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve Başsavcıvekili,
- HSK ve Sayıştay başkan ve üyeleri,
- Genelkurmay Başkanı ile kara, deniz ve hava kuvvetleri komutanları.
Bu kişiler, görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu önünde yargılanırlar.
Milletvekilleri için ise genel kural, ceza mahkemeleri ve yasama dokunulmazlığı rejimidir; Yüce Divan yolu
onlar için öngörülmemiştir.
4. TBMM Soruşturması ve Sevk Usulü
Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanların Yüce Divana sevk süreci, Anayasa m.105 ve 106’da
TBMM soruşturması şeklinde ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Bu süreçte:
- Önce soruşturma açılması için belli sayıda milletvekilinin önergesi gerekir,
- TBMM Genel Kurulu, belirli çoğunluklarla soruşturma komisyonu kurulmasına karar verir,
- Komisyon raporu Genel Kurulda görüşülür ve Yüce Divana sevk için nitelikli çoğunluklar aranır.
Yüksek yargı organı üyeleri, HSK ve Sayıştay üyeleri için sevk, çoğu zaman ilgili kurul ve
Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı üzerinden yürütülür; bu kişilerin dosyaları,
görevle bağlantılı suçlar bakımından Yüce Divana taşınabilir.
5. Yargılama Usulü ve Kararlar
Yüce Divan yargılamasını Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu yürütür. Yargılama duruşmalıdır;
sanık, müdafii, tanıklar ve diğer deliller CMK’ya uygun şekilde değerlendirilir. Yüce Divan, klasik bir
ceza mahkemesi gibi:
- beraat,
- mahkûmiyet,
- düşme veya görevsizlik
kararları verebilir. Kararlar, Anayasa m.153 gereği kesin olup, ayrı bir istinaf veya
temyiz mercii yoktur.
Mahkûmiyet hâlinde, bazı kişiler bakımından ceza hukuku sonucu yanında, doğrudan
görevden düşme ve kamu görevinden yasaklılık gibi sonuçlar da doğabilir.
6. Örnek Olaylar ve Uygulama
Yüce Divan uygulamasında, özellikle bakanlar ve eski başbakanlar hakkında görülen davalar
doktrinde sıkça incelenmektedir. Örneğin:
- Hilmi İşgüzar – Sosyal Güvenlik eski bakanı; sosyal güvenlik kurumlarıyla ilgili
yolsuzluk iddiaları nedeniyle Yüce Divanda yargılanmış ve mahkûm olmuştur. - Tuncay Mataracı – Gümrük ve Tekel eski bakanı; gümrük işlemleri ve yolsuzluk iddiaları
nedeniyle ağır cezalara mahkûm edilmiştir. - Mesut Yılmaz – Eski başbakan; Türkbank ihalesi bağlamında Yüce Divanda yargılanan ilk
başbakan olarak önem taşımaktadır.
Bu davalar, Yüce Divanın hem ceza hukuku hem de siyasal sorumluluk boyutunu somut örnekler üzerinden
gözler önüne serer.
7. İlgili Konular ve İç Linkler
Yüce Divan yargılaması, Anayasa Mahkemesinin diğer görevleriyle birlikte düşünüldüğünde daha iyi anlaşılır.
Özellikle iptal davası ve somut norm denetimi ile olan farklarını görmek,
sınav çalışması yapanlar için önemlidir.
Aşağıdaki sayfalara da göz atabilirsiniz:
Yüce Divan, sayıca az ama yetki bakımından çok güçlü kişiler için öngörülmüş,
tek dereceli ve olağanüstü bir ceza yargılaması modelidir.
