Anayasa Mahkemesi’nde İptal Davası (Soyut Norm Denetimi)
İptal davası, belirli bir davaya bağlı olmaksızın; kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve
TBMM İçtüzüğünün Anayasaya uygunluğunun, doğrudan Anayasa Mahkemesi tarafından denetlenmesini sağlayan
soyut norm denetimi yoludur.
1. İptal Davasının Kısa Tanımı ve İşlevi
İptal davası, Türk anayasa yargısında soyut norm denetimi yoludur. Belirli bir uyuşmazlık
veya görülmekte olan dava olmaksızın, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin (CBK) ve
TBMM İçtüzüğünün Anayasaya aykırılığı iddiasıyla doğrudan Anayasa Mahkemesine başvuru
yapılmasını mümkün kılar.
Böylece, henüz uygulama alanı bulmamış veya bireysel davaya konu olmamış bir norm, Anayasa Mahkemesi
önüne getirilerek şekil ve esas bakımından denetlenebilir. İptal davası, yasama ve
yürütme organlarının işlem ve düzenlemelerini önleyici ve soyut bir denetim süzgecinden
geçirir.
2. Hukuki Dayanak: Anayasa ve 6216 Sayılı Kanun
İptal davasının temel dayanakları, başta 1982 Anayasası olmak üzere ilgili kanun
ve içtüzük hükümleridir:
- Anayasa: m.148, m.150, m.151, m.153
- 6216 Sayılı Kanun: m.35–39, m.43–44, m.66
- AYM İçtüzüğü: İptal davasının usulüne ilişkin hükümler
Anayasa m.150, iptal davası açmaya yetkili organları sayar; m.151 ise
iptal davası açma sürelerini düzenler. 6216 sayılı Kanun ise dava dilekçesinin içeriği,
ilk inceleme ve yargılama usulünü ayrıntılandırır.
3. Kimler İptal Davası Açabilir?
Anayasa m.150 ve 6216 sayılı Kanun m.35 uyarınca iptal davası açma yetkisi şu organ ve kişi gruplarına aittir:
- Cumhurbaşkanı,
- TBMM’de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubundan her biri,
- TBMM üye tam sayısının en az beşte biri oranındaki milletvekilleri.
Siyasi parti gruplarının iptal davası açma kararı, grup genel kurullarında
üye tam sayısının salt çoğunluğu ile alınmalıdır. Milletvekilleri tarafından açılan
davalarda ise, dava dilekçesinde tebligat yapılmak üzere en az iki milletvekilinin adı
gösterilir.
4. Dava Konusu Normlar ve Süreler
İptal davası şu normatif işlemler hakkında açılabilir:
- Kanunlar,
- Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri (CBK),
- TBMM İçtüzüğü.
İptal davası açma hakkı, kural olarak ilgili normun
Resmî Gazete’de yayımlanmasından itibaren şu sürelerle sınırlıdır:
- Şekil yönünden iptal için 10 gün,
- Esas yönünden iptal için 60 gün.
TBMM İçtüzüğü bakımından şekil ve esas yönlerinden iptal davası açma süresi
60 gün olarak uygulanır.
5. Kısa Yönlendirme ve İlgili Konular
İptal davası, anayasa yargısının sadece bir ayağıdır. Bir normun Anayasaya uygunluğu,
bazen de görülmekte olan bir dava içinden somut norm denetimi (itiraz yolu)
veya bireysel başvuru sürecinde gündeme gelebilir.
İlgili konular için şu sayfalara bakabilirsiniz:
İptal davası ve somut norm denetimi birlikte düşünüldüğünde, Anayasa Mahkemesi hem
soyut hem de somut düzeyde norm denetimi yapan bir “negatif
yasa koyucu” olarak işlev görür.
