Somut Norm Denetimi: İtiraz Yolu / Def’i Yolu
Türk anayasa yargısı sisteminde anayasanın üstünlüğünü ve bağlayıcılığını fiilen hayata geçiren
en önemli mekanizmalardan biri somut norm denetimi, teknik adıyla
itiraz yolu veya def’i yoludur.
Anayasa m. 152
6216 sayılı Kanun
Beş ay kuralı
On yıllık yasak
Anayasa m. 152 metnini aç
hükümlerini Anayasaya aykırı görürse veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının
ciddi olduğu kanısına varırsa, Anayasa Mahkemesinin bu konuda vereceği karara kadar davayı geri bırakır.
Anayasa Mahkemesi, işin kendisine gelişinden başlamak üzere beş ay içinde kararını verir ve açıklar.
Bu süre içinde karar verilmezse mahkeme davayı yürürlükteki hükümlere göre sonuçlandırır.
Ancak Anayasa Mahkemesinin kararı, esas hakkındaki karar kesinleşinceye kadar gelirse mahkeme buna uymak zorundadır.
Anayasa Mahkemesinin işin esasına girerek verdiği red kararının Resmî Gazete’de yayımlanmasından sonra
on yıl geçmedikçe aynı kanun hükmünün Anayasaya aykırılığı iddiasıyla tekrar başvuruda bulunulamaz.
1. Somut Norm Denetiminin Kavramı, Amacı ve Anayasa Yargısı İçindeki Yeri
Somut norm denetimi, görülmekte olan bir davanın çözümü sırasında uygulanacak olan
bir kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükmünün Anayasa’ya aykırılığının mahkemeler aracılığıyla
ileri sürülmesidir. Doktrinde bu yol, bir normun soyut bir incelemeden ziyade,
somut bir uyuşmazlık, yani bir dava vesilesiyle denetlenmesi nedeniyle bu adla ifade edilir.
Bu yolun temel amacı, mahkemelerin Anayasa’ya aykırı olan normları uygulamasını engellemek ve bu kuralları
hukuk düzeninden ayıklayarak anayasanın üstünlüğünü somut olaylar üzerinden güvence altına almaktır.
Türk anayasa yargısında iki ana norm denetimi yolu bulunur: soyut norm denetimi,
yani iptal davası ve somut norm denetimi, yani itiraz yolu. Soyut denetim belli organlara
ve sınırlı sürelere tabi iken, somut denetim yargı sürecinin her aşamasında gündeme gelebilir.
Somut norm denetimi, hukukun üstünlüğünü teorik bir metin olmaktan çıkarıp vatandaşın hakkını aradığı
mahkeme salonuna kadar taşıyan önemli bir anayasal güvencedir.
2. Anayasal ve Kanuni Dayanaklar
Somut norm denetiminin hukuki çerçevesi üç temel metinle çizilmiştir:
-
Anayasa m. 152: Kurumun anayasal temelini oluşturur. Denetimin şartlarını,
sürelerini ve AYM kararlarının etkisini düzenler. -
6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun:
Başvurunun usulü, mahkemenin görevleri ve dosyanın içeriği gibi teknik detayları düzenler. -
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü: Mahkemenin çalışma düzeni, oylama usulleri ve ilk inceleme
aşamasındaki iç işleyişine dair kuralları içerir.
3. Somut Norm Denetiminin Konusu
Somut norm denetiminin konusu, soyut norm denetimine göre daha dardır. Sadece belirli normlar bu yolla
Anayasa Mahkemesi önüne taşınabilir.
- Kanunlar: Şekli anlamda her türlü kanun, bütçe kanunları dahil olmak üzere itiraz yoluyla denetlenebilir.
- Cumhurbaşkanlığı kararnameleri: Olağan dönem CBK’ları itiraz yolunda sadece esas bakımından denetlenebilir.
- KHK’lar: Yetki kanununa dayalı olağan dönem KHK’ları yürürlükte kaldıkları sürece bu denetime konu olabilir.
Denetim Dışında Kalanlar
- Anayasa değişiklikleri: İtiraz yoluyla Anayasa değişikliğine karşı AYM’ye gidilemez.
- TBMM İçtüzüğü: Mahkemelerde uygulanması mümkün olmadığından somut norm denetimine konu edilemez.
- İnkılap kanunları: Anayasa m. 174 kapsamındaki kanunların Anayasa’ya aykırılığı ileri sürülemez.
Somut norm denetiminde Anayasa Mahkemesi normu yalnızca esas, yani içerik bakımından
denetleyebilir. Şekil bozukluğu iddiası itiraz yoluyla ileri sürülemez.
4. İtiraz Yoluna Başvurabilecek Merci: Mahkeme Kavramı
Anayasa m. 152, “bir davaya bakmakta olan mahkeme”den söz eder. AYM, bir merciin mahkeme sayılması için
organik ve fonksiyonel kriterler geliştirmiştir.
AYM’ye göre mahkeme; karar organları hâkimlerden oluşan, yargılama tekniklerini kullanan ve taraflar
arasındaki uyuşmazlığı kesin hükümle çözen mercidir.
Mahkeme Sayılanlar
- Adli, idari ve vergi mahkemeleri
- İstinaf ve temyiz mercileri
- İcra mahkemeleri
- Disiplin mahkemeleri
- Uyuşmazlık Mahkemesi
- AYM’nin Yüce Divan veya siyasi parti kapatma davalarında kendisi
Mahkeme Sayılmayanlar
- Sorgu hâkimleri
- Hakemler
- İl ve ilçe idare kurulları
- Seçim kurulları ve YSK
AYM, 2014 yılındaki içtihat değişikliğinden sonra Sayıştay’ın hesap yargılaması faaliyeti sırasında
mahkeme olduğuna ve itiraz yoluna başvurabileceğine karar vermiştir.
5. Bakılmakta Olan Dava Şartı
Somut norm denetiminin işletilebilmesi için fiilen devam eden bir yargılama, yani bir dava bulunmalıdır.
-
Dava kavramı: Mahkemenin önüne gelmiş, henüz karara bağlanmamış veya kararı kesinleşmemiş
uyuşmazlığı ifade eder. - Zamanlama: Dava henüz açılmamışsa veya kesin hükme bağlanmışsa itiraz yoluna başvurulamaz.
- İstinaf ve temyiz: İstinaf veya temyiz aşamasındaki bir dava da bakılmakta olan dava sayılır.
-
Davanın akıbeti: AYM’ye başvurulduktan sonra asıl davanın feragat, kabul, af, ölüm veya
davanın düşmesi gibi nedenlerle sona ermesi AYM’nin denetimini durdurmaz.
6. Uygulanacak Kural Şartı
İtiraz konusu normun mutlaka o davada uygulanacak kural olması gerekir.
-
Kavramın anlamı: Mahkemenin davayı sonuçlandırabilmesi için doğrudan kullanmak zorunda
olduğu veya kararın hukuki temelini oluşturan kuraldır. -
AYM’nin resen inceleme yetkisi: AYM, yerel mahkemenin “bu uygulanacak kuraldır”
nitelemesiyle bağlı değildir. -
Yürürlükten kalkmış kurallar: Kural yürürlükten kalkmış olsa dahi, zaman bakımından
uygulama ilkeleri gereği o davada uygulanması gerekiyorsa itiraz konusu olabilir.
AYM, itiraz konusu kuralın gerçekten davada uygulanacak kural olup olmadığını kendiliğinden inceler.
Bu nedenle mahkemenin başvuru kararındaki nitelendirme tek başına yeterli değildir.
7. Aykırılık İddiasının Ciddi Görülmesi veya Mahkemenin Re’sen Aykırılık Kanaati
Denetim sürecini mahkeme başlatır. Ancak bu süreç iki şekilde ortaya çıkabilir:
-
Mahkemenin re’sen kanaati: Hâkim, uygulanacak kuralı kendisi Anayasa’ya aykırı görürse
gerekçeli bir kararla AYM’ye başvurur. -
Tarafların iddiası: Taraflardan biri aykırılığı ileri sürerse, mahkeme bu iddianın
ciddi olduğu kanısına varmalıdır.
Ciddilik, hâkimin kuralın mutlaka iptal edileceğine inanması anlamına gelmez. Hukuki bakımdan savunulabilir
veya tartışılabilir bir kuşkunun varlığı yeterlidir.
İtirazın ciddiliğini takdir yetkisi yerel mahkemeye aittir. AYM, yerel mahkemenin “iddia ciddidir”
nitelemesini denetleyemez. Yerel mahkeme iddiayı ciddi görmezse, bu husus esas hükümle birlikte
üst mahkemede ileri sürülebilir.
8. Başvuru Usulü
Yerel mahkeme itiraz kararı verdiğinde belirli bir usul izlenir.
-
Gerekçeli karar: Mahkeme, aykırılık kanısını veya tarafların iddiasını neden ciddi
bulduğunu hukuki gerekçelerle açıklar. -
Dosyanın AYM’ye gönderilmesi: Başvuru kararı, tarafların iddiaları ve ilgili dava dosyası
AYM’ye gönderilir. - Eksikliklerin tamamlatılması: AYM, dosyada usuli eksiklik bulursa bunların tamamlatılmasını ister.
- İlk inceleme: AYM, denetimin şartlarının mevcut olup olmadığını ilk inceleme aşamasında değerlendirir.
9. Beş Ay Kuralı
İtiraz yolunun en kritik süreci Anayasa m. 152’de düzenlenen beş ay kuralıdır.
AYM, işin kendisine gelişinden itibaren beş ay içinde kararını verip açıklamak zorundadır.
-
Davanın geri bırakılması: Mahkeme, AYM’ye başvurduğunda uyuşmazlığı çözmez ve AYM kararına
kadar davayı geri bırakır. - Karar süresi: AYM, işin kendisine gelişinden itibaren beş ay içinde kararını verir.
-
Sürenin aşılması: AYM beş ay içinde karar vermezse mahkeme davayı yürürlükteki hükümlere
göre sonuçlandırır. -
Karar kesinleşmeden AYM kararının gelmesi: Yerel mahkemenin kararı kesinleşmeden AYM’den
iptal kararı gelirse mahkeme bu karara uymak zorundadır.
10. AYM Kararlarının Etkisi
AYM kararları Resmî Gazete’de yayımlandığı andan itibaren tüm devlet organlarını ve kişileri bağlar.
- İptal kararı: Kural hukuk düzeninden çıkarılır. İptal kararları kural olarak geriye yürümez.
- Ret kararı: İtiraz reddedilirse kural uygulanmaya devam eder.
-
Ceza hukukunda lehe sonuç: İptal edilen kural ceza hukukunda sanık lehine bir durum yaratıyorsa,
doktrinde bu kararın geçmişe etkili sonuç doğurması gerektiği kabul edilir.
Anayasa m. 153 hakkında kısa not
AYM kararları yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar.
11. On Yıllık Başvuru Yasağı
Anayasa, yargısal istikrarı korumak için somut norm denetimine özel bir sınır getirmiştir.
- Şartı: AYM, bir kanun hükmünün aykırılık iddiasını işin esasına girerek reddetmiş olmalıdır.
- Süre: Ret kararının Resmî Gazete’de yayımlanmasından itibaren on yıl geçmelidir.
- Kapsam: Yasak sadece aynı kanun hükmü ve itiraz yolu bakımından geçerlidir.
- İstisna: İptal davası yoluyla reddedilmiş bir kural için on yıl bekleme yasağı yoktur.
Doktrinde, bu yasağın Cumhurbaşkanlığı kararnameleri için de geçerli olup olmadığı tartışmalıdır.
Anayasa m. 152’nin son fıkrasında yalnızca “kanun” ibaresinin kullanılmış olması nedeniyle,
CBK’ların on yıllık yasağa tabi olmadığı savunulmaktadır.
12. Somut Norm Denetimi ile Soyut Norm Denetiminin Karşılaştırılması
| Özellik | Somut Norm Denetimi / İtiraz | Soyut Norm Denetimi / İptal Davası |
|---|---|---|
| Başvuran | Davaya bakan mahkeme | Cumhurbaşkanı, TBMM üye tam sayısının beşte biri, yetkili siyasi parti grupları |
| Süre | Süre sınırı yoktur; dava devam ettikçe gündeme gelebilir. | Resmî Gazete’de yayımından itibaren 60 gün |
| Kapsam | Sadece esas denetimi | Hem şekil hem esas denetimi |
| Konu | Kanun ve Cumhurbaşkanlığı kararnamesi | Kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, TBMM İçtüzüğü ve Anayasa değişikliği |
| Hukuki Nitelik | Def’i / ön mesele | Bağımsız dava |
14. Sonuç
Somut norm denetimi, yasama organının yanılabilirliğine karşı yargısal bir süzgeç oluşturarak bireylerin
anayasal haklarını güvence altına alan dinamik bir hukuk devleti aracıdır. Hâkim, bu süreçte yalnızca
kanunu uygulayan bir teknisyen değil, aynı zamanda anayasal düzenin aktif koruyucusu konumundadır.
