Somut Norm Denetimi: Anayasa Mahkemesi’ne İtiraz Yolu
Somut norm denetimi (itiraz yolu), görülmekte olan bir davaya bakmakta olan mahkemenin,
davada uygulanacak kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin Anayasaya aykırı olduğuna
kanaat getirerek, bu normun iptali için Anayasa Mahkemesine başvurması yoludur.
1. Somut Norm Denetiminin Temel Özelliği
Somut norm denetimi, bir bireyin veya avukatın doğrudan Anayasa Mahkemesine başvurduğu bir yol değildir.
Bu denetim, mutlaka davaya bakan mahkeme eliyle yürütülür. Mahkeme, önündeki davada
uygulayacağı normun Anayasaya aykırı olduğu iddiasını ciddi bulursa veya kendisi bu kanaate varırsa,
Anayasa Mahkemesine başvurur ve davayı geri bırakır.
Bu nedenle itiraz yolu, doktrinde çoğu zaman
“davaya bağlı norm denetimi” olarak adlandırılır.
2. Hukuki Dayanak: Anayasa m.152 ve 6216 Sayılı Kanun
Somut norm denetiminin çekirdeğini Anayasa m.152 oluşturur. Bunun yanında:
- 6216 sayılı Kanun m.40–45 – başvuru usulü, inceleme ve kararların etkileri,
- Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü – başvuru kararının içeriği, ilk inceleme, eksikliklerin giderilmesi
Bu hükümler birlikte, mahkemelerin Anayasaya aykırılık iddialarını Anayasa Mahkemesine nasıl
taşıyacağını belirler.
3. Şartlar: Uygulanacak Norm ve Ciddi Bulma Ölçütü
3.1. Uygulanacak Norm Şartı
Mahkeme ancak önündeki davada uygulanacak olan kanun veya CBK hakkında itiraz yoluna
başvurabilir. Davayla ilgisi olmayan, sadece teorik düzeyde önem taşıyan hükümler bakımından
somut norm denetimi işletilemez.
3.2. Anayasaya Aykırılık İddiasının Ciddiliği
Taraflardan birinin ileri sürdüğü Anayasaya aykırılık iddiası, mahkemece
“ciddi” bulunursa; mahkemenin kendisi de böyle bir aykırılık kanaatine varırsa
itiraz yoluna başvurur. Bu ölçüt:
- Mahkemeye, her iddia için otomatik olarak AYM’ye gitme zorunluluğu yüklememek,
- Gerekçesiz veya davayla ilgisiz iddiaları süzmek
amacı taşır. Ancak uygulamada, bazı mahkemelerin Anayasa Mahkemesine başvurma konusunda
çekingen davrandığı ve bu durumun anayasa yargısının etkililiği üzerinde tartışma yarattığı
da doktrinde sıkça vurgulanır.
4. Usul: Başvuru Kararı ve İlk İnceleme
4.1. Mahkemenin Başvuru Kararı
İtiraz yolu, mahkemenin verdiği bir başvuru kararı ile başlar.
Bu kararda:
- Davanın konusu ve uyuşmazlığın özeti,
- Uygulanacak normun tam metni veya ilgili hükümleri,
- Normun Anayasanın hangi maddelerine aykırı görüldüğü,
- Aykırılığın gerekçeleri
açık ve somut şekilde yazılır. Başvuru kararı, dava dosyası ile birlikte Anayasa Mahkemesine gönderilir.
4.2. AYM’de İlk İnceleme
Anayasa Mahkemesi, gelen itiraz başvurusunu önce ilk inceleme aşamasından geçirir.
Bu aşamada:
- Başvurunun gerçekten bir mahkeme tarafından yapılıp yapılmadığı,
- İtiraz edilen normun davada uygulanıp uygulanmayacağı,
- Gerekçelerin yeterince somut olup olmadığı,
- Şekli koşullara uyulup uyulmadığı
kontrol edilir. Eksiklik varsa mahkemeye süre verilebilir; süresi içinde giderilmezse başvuru reddedilebilir.
5. Kararların Etkisi ve On Yıllık Denetim Yasağı
Somut norm denetimi sonucunda verilen iptal veya ret kararları, Anayasa m.153 uyarınca
kesin ve bağlayıcıdır. İptal kararı, ilgili hükmü hukuk düzeninden çıkarır;
ret kararı ise normun Anayasaya uygunluğunu tespit eder.
Anayasa m.152’de yer alan “on yıllık denetim yasağı” kuralına göre, AYM’nin işin esası hakkında
verdiği ret kararından sonra, aynı hüküm hakkında on yıl geçmedikçe tekrar başvuru yapılamaz
(norm esaslı biçimde değiştirilmedikçe).
6. İlgili Konular ve İç Linkler
Somut norm denetimi, anayasa yargısının diğer kurumlarıyla birlikte düşünüldüğünde daha iyi anlaşılır.
Özellikle iptal davası ve Yüce Divan yargılaması ile karşılaştırma
yapmak, sınav ve uygulama çalışmalarını kolaylaştırır.
Bu çerçevede şu sayfalara da bakabilirsiniz:
Somut norm denetimi, bireysel uyuşmazlık içinden doğan bir Anayasa denetimi olduğu için,
pratikte çoğu zaman temel hak ve özgürlüklerin korunmasıyla doğrudan bağlantılıdır.
