Türk Seçim Hukukunda Milletvekili Dağılım Metodolojisi: D’Hondt Sistemi
Türkiye’de milletvekili genel seçimlerinde sandalyelerin siyasi partilere tahsisi D'Hondt sistemi ile icra edilir. Bu metodolojinin temel işleyişi; bir seçim çevresinde partilerin aldığı geçerli oyların, o çevreden çıkacak toplam milletvekili kontenjanına ulaşılana dek sırasıyla 1, 2, 3, 4 gibi tam sayılara bölünmesidir. Ortaya çıkan tüm bölümler (ortalamalar) büyükten küçüğe sıralanır ve en yüksek paya sahip olan partiler sırayla milletvekillerini kazanır.
Hukuki doktrinde "en büyük ortalama" yöntemi olarak nitelendirilen D’Hondt, oy gücü yüksek teşekkülleri parlamenter temsilde tahkim ederek yönetimde istikrarı amaçlar. 2018 ve 2022 reformları, bu aritmetiğin uygulanacağı "oy kütlesinin" belirlenme usulünde köklü değişiklikler yapmıştır.
1) 2018 Öncesi Dönem: Müstakil Liste Dağılımı
2018 öncesinde yasal ittifak tanımı bulunmadığından, her siyasi parti seçim çevresinde bağımsız birer tüzel kişilik olarak yarışmıştır. "Artık oyların" birleşme imkanı olmadığı bu klasik modelde, D’Hondt doğrudan partilerin müstakil oylarına uygulanırdı.
| Siyasi Parti | Geçerli Oy | 1. Bölüm (÷1) | 2. Bölüm (÷2) | 3. Bölüm (÷3) |
|---|---|---|---|---|
| Parti A | 150.000 | 150.000 (1.) | 75.000 (3.) | 50.000 |
| Parti B | 90.000 | 90.000 (2.) | 45.000 | 30.000 |
2) 2018–2022 Dönemi: İki Aşamalı İttifak Havuzu Sistemi
7102 sayılı Kanun döneminde ittifak oyları bir bütün (havuz) olarak kabul edilmiştir. Dağıtım hiyerarşisi iki kademeli olarak yapılandırılmıştır:
2.1) I. Aşama: İttifakın Bir Bütün Olarak Diğer Partilerle Yarışması
Bu aşamada ittifakın toplam oyu (Parti B + Parti C), Parti A ile yarışır. Bu, küçük partilerin oylarının ziyan olmamasını sağlar.
| Siyasi Aktör | Toplam Oy | ÷1 | ÷2 | ÷3 | ÷4 |
|---|---|---|---|---|---|
| Parti A | 120.000 | 120.000 (1.) | 60.000 (4.) | 40.000 | 30.000 |
| İttifak X (B+C) | 100.000 | 100.000 (2.) | 50.000 (5.) | 33.333 | 25.000 |
| Parti D | 60.000 | 60.000 (3.) | 30.000 | 20.000 | 15.000 |
2.2) II. Aşama: İttifakın Kazandığı Vekillerin Kendi İçinde Dağıtımı
İttifak X yukarıda 2 milletvekili kazanmıştır. Şimdi bu 2 vekil, ittifak üyesi B ve C partileri arasında tekrar D'Hondt usulüyle paylaştırılır:
| İttifak Bileşeni | Müstakil Oy | 1. Bölüm (÷1) | 2. Bölüm (÷2) | Kazanılan |
|---|---|---|---|---|
| Parti B | 60.000 | 60.000 (1.) | 30.000 | 1 |
| Parti C | 40.000 | 40.000 (2.) | 20.000 | 1 |
3) 2022 Sonrası Güncel Uygulama: Katsayılı "Nihai Oy" Modeli
7393 sayılı Kanun ile "ittifak havuzu" kaldırılmış, sandalyelerin doğrudan partilere tahsisi esası getirilmiştir. Bu modelde pusuladaki "ittifak ortak oyları", partilere oransal bir katsayı ile dağıtılarak nihai oy kütlesine eklenmektedir.
3.1) Katsayı Hesabı ve Ortak Oy Dağıtım Adımları
YSK'nın oyların geçerliliği ve dağıtımı konusundaki resmi çerçevesi uyarınca şu teknik adımlar izlenir:
YSK Örnek Oy Pusulası ve Ortak Oy Şablonu (Resmi PDF)- İttifaktaki her partinin oyu, ittifakın toplam oyuna bölünerek bir dağıtım katsayısı elde edilir.
- Bu katsayı, toplam ortak oy miktarı ile çarpılarak her partinin alacağı pay tespit edilir.
- Bulunan pay, partinin ham oyuna eklenerek D'Hondt işlemine esas Nihai Oy bulunur.
Nihai Oy = Ham Oy + (Katsayı × Ortak Oy)
| İttifak Partisi | Ham Oy | Katsayı | Ortak Oy Payı (24.000 üzerinden) | Nihai Oy |
|---|---|---|---|---|
| Parti A | 120.000 | 0,60 (120/200) | 14.400 | 134.400 |
| Parti B | 80.000 | 0,40 (80/200) | 9.600 | 89.600 |
3.2) Güncel D’Hondt Tablosu (Nihai Veriler Üzerinden)
| Siyasi Parti | Nihai Oy | 1. Bölüm (÷1) | 2. Bölüm (÷2) | 3. Bölüm (÷3) | Vekil |
|---|---|---|---|---|---|
| Parti A | 134.400 | 134.400 (1.) | 67.200 (3.) | 44.800 | 2 |
| Parti B | 89.600 | 89.600 (2.) | 44.800 (4.) | 29.866 | 2 |
Sonuç
D’Hondt yöntemi, doğası gereği büyük siyasi yapıları ödüllendiren bir karaktere sahiptir. 2022 normatif değişikliğiyle ittifakların matematiksel avantajının kısıtlanması, partileri kendi listeleri yerine "tek liste" stratejilerine zorlayan yeni bir politik iklim yaratmıştır.
