Soyut Norm Denetimi: İptal Davası
Soyut norm denetimi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin, TBMM İçtüzüğü hükümlerinin
ve sınırlı olarak anayasa değişikliklerinin Anayasa Mahkemesi tarafından denetlenmesini sağlayan
anayasa yargısı yoludur.
Anayasa m. 150
Anayasa m. 151
60 gün
10 gün
Anayasa m. 150 metnini aç
belirli madde ve hükümlerinin şekil ve esas bakımından Anayasaya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesinde
doğrudan doğruya iptal davası açabilme hakkı; Cumhurbaşkanına, Türkiye Büyük Millet Meclisinde en fazla üyeye
sahip iki siyasi parti grubuna ve üye tamsayısının en az beşte biri tutarındaki üyelere aittir.
1. Soyut Norm Denetimi Nedir?
Soyut norm denetimi, somut bir dava veya hak ihlali şartı aranmadan, bir normun
Anayasa’ya uygunluğunun doğrudan Anayasa Mahkemesi tarafından incelenmesidir.
Uygulamada bu yol iptal davası olarak adlandırılır. Amaç, Anayasa’ya aykırı normların
hukuk düzeninden çıkarılması ve anayasanın üstünlüğünün korunmasıdır.
Soyut norm denetiminde mahkemede görülmekte olan bir dava aranmaz. Bu yönüyle somut norm denetiminden ayrılır.
2. Soyut Norm Denetiminin Konusu
Anayasa Mahkemesi, iptal davası yoluyla yalnızca Anayasa’da belirtilen normları denetleyebilir.
- Kanunlar: Hem şekil hem esas bakımından denetlenebilir.
- Cumhurbaşkanlığı kararnameleri: Olağan dönem CBK’ları denetime tabidir.
- TBMM İçtüzüğü: Meclisin çalışma düzenine ilişkin kurallar denetlenebilir.
- Anayasa değişiklikleri: Sadece şekil bakımından denetlenebilir.
Milletlerarası andlaşmalar, inkılap kanunları ve OHAL Cumhurbaşkanlığı kararnameleri kural olarak
Anayasa Mahkemesi denetimine konu edilemez.
Denetim dışı işlemler hakkında kısa not
Anayasa m. 174 kapsamındaki inkılap kanunları anayasal koruma altındadır.
OHAL Cumhurbaşkanlığı kararnameleri hakkında ise Anayasa m. 148 uyarınca dava açılamaz.
3. İptal Davasını Kimler Açabilir?
İptal davası açma yetkisi herkese tanınmamıştır. Anayasa m. 150’ye göre bu yetki sınırlı sayıda organa aittir.
- Cumhurbaşkanı
- TBMM’de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu
- TBMM üye tamsayısının en az beşte biri, yani 120 milletvekili
Vatandaşlar, barolar, dernekler, üniversiteler veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları
doğrudan iptal davası açamaz.
Siyasi parti grupları, kanunların şekil bakımından denetimi için iptal davası açamaz.
Kanunların şekil bozukluğu iddiasıyla dava açma yetkisi sadece Cumhurbaşkanı ve TBMM üye tamsayısının
en az beşte biri tutarındaki milletvekillerine aittir.
4. İptal Davası Süreleri
İptal davası süreleri hak düşürücü niteliktedir. Süre kaçırılırsa Anayasa Mahkemesi başvuruyu esastan incelemez.
| Denetim Türü | Süre | Başlangıç |
|---|---|---|
| Esas bakımından iptal davası | 60 gün | Resmî Gazete’de yayımdan itibaren |
| Kanunların şekil denetimi | 10 gün | Resmî Gazete’de yayımdan itibaren |
| Anayasa değişikliklerinin şekil denetimi | 10 gün | Resmî Gazete’de yayımdan itibaren |
Genel süre 60 gün; şekil denetiminde süre 10 gündür.
5. Şekil ve Esas Denetimi Ayrımı
Şekil Denetimi
Şekil denetimi, bir normun Anayasa’da öngörülen yapılış usulüne uygun kabul edilip edilmediğinin incelenmesidir.
Kanunlarda şekil denetimi esas olarak son oylamanın öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığı
ile sınırlıdır.
Esas Denetimi
Esas denetimi, normun içeriğinin Anayasa’ya uygun olup olmadığının incelenmesidir.
Bu denetimde normun temel haklara, hukuk devleti ilkesine, eşitlik ilkesine ve diğer anayasal kurallara
uygunluğu değerlendirilir.
Anayasa değişiklikleri sadece şekil bakımından denetlenebilir. Anayasa değişikliklerinin esas bakımından
denetlenmesi kural olarak mümkün değildir.
Siyasi parti grupları kanunların şekil bozukluğu iddiasıyla iptal davası açamaz.
Bu bilgi sınavlarda sıkça sorulur.
6. Anayasa Mahkemesi Kararlarının Sonuçları
Anayasa Mahkemesi iptal davası sonunda normu Anayasa’ya uygun bulabilir veya iptal edebilir.
- İptal kararı: Norm Anayasa’ya aykırı bulunur ve hukuk düzeninden çıkarılır.
- Ret kararı: Norm Anayasa’ya aykırı bulunmaz ve yürürlükte kalır.
- Yürürlüğün ertelenmesi: AYM, iptal kararının yürürlüğe girişini en fazla bir yıl erteleyebilir.
- Yürürlüğün durdurulması: AYM, telafisi güç zararlar doğabilecek hâllerde yürürlüğün durdurulmasına karar verebilir.
Anayasa Mahkemesi kararları kesindir ve yasama, yürütme, yargı organlarını, idare makamlarını,
gerçek ve tüzel kişileri bağlar. Bu etki erga omnes olarak ifade edilir.
İptal kararları kural olarak geriye yürümez. Bunun amacı hukuki güvenliği korumaktır.
Ceza hukukunda sanık lehine sonuç doğuran durumlar ise ayrı değerlendirilir.
Anayasa m. 153 hakkında kısa not
İptal kararları kural olarak geriye yürümez. Anayasa Mahkemesi kararları yasama, yürütme ve yargı
organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar.
7. Soyut Norm Denetimi ile Somut Norm Denetiminin Karşılaştırılması
| Özellik | Soyut Norm Denetimi / İptal Davası | Somut Norm Denetimi / İtiraz Yolu |
|---|---|---|
| Başvuran | Cumhurbaşkanı, yetkili siyasi parti grupları, 120 milletvekili | Davaya bakan mahkeme |
| Süre | 60 gün; şekil denetiminde 10 gün | Süre sınırı yoktur; dava devam ettiği sürece gündeme gelebilir |
| Konu | Kanun, CBK, TBMM İçtüzüğü, Anayasa değişikliği | Kanun ve CBK |
| Denetim Türü | Şekil ve esas denetimi | Sadece esas denetimi |
| Nitelik | Bağımsız dava | Bir davada ön mesele |
Sonuç
Soyut norm denetimi, anayasanın üstünlüğünü koruyan temel anayasa yargısı yollarından biridir.
Bu yol sayesinde Anayasa’ya aykırı normlar, somut bir uyuşmazlık beklenmeden hukuk düzeninden çıkarılabilir.
Özellikle dava açmaya yetkili organlar, süreler, şekil-esas denetimi ayrımı ve AYM kararlarının etkileri
konunun en önemli noktalarını oluşturur.
